W chrześcijaństwie wprawdzie każda niedziela jest pamiątką zmartwychwstania
Chrystusa, ale Niedziela Zmartwychwstania jest z nich najbardziej uroczysta.
Niedziela Wielkanocna rozpoczyna się już w sobotę po zachodzie słońca
Wyznaczanie daty Wielkanocy
Podczas
soboru nicejskiego w
325 roku ustalono, że będzie się ją obchodzić w pierwszą
niedzielę po pierwszej
wiosennej pełni Księżyca. Ta skomplikowana zasada jest w istocie przełożeniem na solarny w swej naturze
kalendarz juliański konkretnej daty 14
nisan z religijnego
kalendarza hebrajskiego, który jest
kalendarzem lunarno-solarnym. Data 14 nisan wyznacza w kalendarzu hebrajskim początek święta
Paschy, wokół którego działy się wydarzenia zbawcze. Wielkanoc jest więc
świętem ruchomym: może wypaść najwcześniej
22 marca, zaś najpóźniej
25 kwietnia. Z datą Wielkanocy powiązany jest termin większości ruchomych świąt ogólnochrześcijańskich i katolickich, m.in.:
Środa Popielcowa,
wielki post,
Triduum Paschalne,
Wniebowstąpienie Pańskie,
Zesłanie Ducha Świętego,
Boże Ciało i inne. Po wprowadzeniu
kalendarza gregoriańskiego znów pojawiły się odmienności: w
prawosławiu Wielkanoc obchodzi się bowiem zgodnie z kalendarzem juliańskim.
Św.
Pius X próbował ustalić stałą datę Wielkanocy. W
1913 r. został rozesłany do biskupów stosowny kwestionariusz. Większość odpowiedzi była przychylna proponowanej zmianie, jednak 9 grudnia tego samego roku projekt oprotestowała
Kongregacja Rytów, argumentując, że groziłoby to „naturalizacją wielkiego wydarzenia, jakim było Zmartwychwstanie Chrystusa.
Ostatnio niektóre środowiska chrześcijańskie postulują ustanowienie Wielkanocy, jako święta niezależnego od faz księżyca. Między innymi proponuje się obchodzenie Wielkanocy zawsze w drugą niedzielę kwietnia, czyli od 8 do 14. Inna opcja to propozycja utrzymywania siedmiu niedziel pomiędzy Świętem Trzech Króli a Środą Popielcową. Daje ona również termin od 8 do 14 kwietnia w roku zwykłym, a w przestępnym od 7 do 13.
Wyznaczanie daty Wielkanocy w danym roku[edytuj | edytuj kod]
Daty Wielkanocy
1980–2026
Według kalendarza gregoriańskiego
| Rok | Zachód (w tym Polska) | Wschód |
| 1980 | 6 kwietnia |
| 1981 | 19 kwietnia | 26 kwietnia |
| 1982 | 11 kwietnia | 18 kwietnia |
| 1983 | 3 kwietnia | 8 maja |
| 1984 | 22 kwietnia |
| 1985 | 7 kwietnia | 14 kwietnia |
| 1986 | 30 marca | 4 maja |
| 1987 | 19 kwietnia |
| 1988 | 3 kwietnia | 10 kwietnia |
| 1989 | 26 marca | 30 kwietnia |
| 1990 | 15 kwietnia |
| 1991 | 31 marca | 7 kwietnia |
| 1992 | 19 kwietnia | 26 kwietnia |
| 1993 | 11 kwietnia | 18 kwietnia |
| 1994 | 3 kwietnia | 1 maja |
| 1995 | 16 kwietnia | 23 kwietnia |
| 1996 | 7 kwietnia | 14 kwietnia |
| 1997 | 30 marca | 27 kwietnia |
| 1998 | 12 kwietnia | 19 kwietnia |
| 1999 | 4 kwietnia | 11 kwietnia |
| 2000 | 23 kwietnia | 30 kwietnia |
| 2001 | 15 kwietnia |
| 2002 | 31 marca | 5 maja |
| 2003 | 20 kwietnia | 27 kwietnia |
| 2004 | 11 kwietnia |
| 2005 | 27 marca | 1 maja |
| 2006 | 16 kwietnia | 23 kwietnia |
| 2007 | 8 kwietnia |
| 2008 | 23 marca | 27 kwietnia |
| 2009 | 12 kwietnia | 19 kwietnia |
| 2010 | 4 kwietnia |
| 2011 | 24 kwietnia |
| 2012 | 8 kwietnia | 15 kwietnia |
| 2013 | 31 marca | 5 maja |
| 2014 | 20 kwietnia |
| 2015 | 5 kwietnia | 12 kwietnia |
| 2016 | 27 marca | 1 maja |
| 2017 | 16 kwietnia |
| 2018 | 1 kwietnia | 8 kwietnia |
| 2019 | 21 kwietnia | 28 kwietnia |
| 2020 | 12 kwietnia | 19 kwietnia |
| 2021 | 4 kwietnia | 2 maja |
| 2022 | 17 kwietnia | 24 kwietnia |
| 2023 | 9 kwietnia | 16 kwietnia |
| 2024 | 31 marca | 5 maja |
| 2025 | 20 kwietnia |
| 2026 | 5 kwietnia | 12 kwietnia |
W kościołach zachodnich Wielkanoc przypada w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca (tzw. paschalna pełnia Księżyca), przypadającej po 21 marca. Oznacza to, że Wielkanoc wypada pomiędzy 22 marca a 25 kwietnia (włącznie). Daty kościelnej pełni Księżyca zostały wyznaczone i stabelaryzowane w czasie Soboru Nicejskiego w 325 roku n.e. Kościelna pełnia Księżyca różni się od astronomicznej
Wielkanocne zwyczaje ludowe
Z obchodami świąt wielkanocnych związanych jest wiele zwyczajów ludowych (z których część wywodzi się ze starosłowiańskiego święta
Jarego):
śniadanie wielkanocne,
pisanki,
święcone,
śmigus-dyngus,
dziady śmigustne,
Rękawka,
Emaus,
walatka,
z kurkiem po dyngusie,
Siuda Baba,
wieszanie Judasza,
pogrzeb żuru i śledzia,
pucheroki,
przywołówki,
palma wielkanocna i
Jezusek Palmowy.
Polska tradycja
Do
XVIII wieku msze
rezurekcyjne odprawiane były o północy, potem świętowano
rezurekcję rano (
resurrectio łac. oznacza
zmartwychwstanie). Do dnia dzisiejszego w wielu parafiach msze rezurekcyjne są odprawiane o poranku. Zapowiada ją uroczyste bicie w dzwony, głoszące,
że Chrystus zmartwychwstał. Jednocześnie słychać kanonadę ze strzelb, petard, armatek i moździerzy, a cały ten harmider ma budzić świat do życia. W niektórych parafiach rezurekcja rozpoczyna się po Liturgii Światła w
Wigilię Paschalną.
Mszę poprzedza uroczysta procesja z
Najświętszym Sakramentem. Rozpoczyna się przy znajdującym się w
kościele symbolicznym Grobie Pańskim, przy którym ksiądz śpiewem oznajmia zmartwychwstanie Chrystusa. Następnie, niosąc
monstrancję z
Hostią kapłan prowadzi procesję dookoła kościoła, przy którym dawniej tradycyjnie usytuowany był cmentarz, aby również zmarłym ogłosić zmartwychwstanie. W
procesji niesiona jest również figura
Chrystusa Zmartwychwstałego. Na początku mszy wznoszony jest okrzyk radości
Alleluja (z
hebr. Chwalcie Boga), będący przyśpiewem w pieśniach wielkanocnych. Oznaką radości są również używane w okresie wielkanocnym pozdrowienia:
Chrystus zmartwychwstał z odpowiedzią:
Zmartwychwstał prawdziwie lub
Prawdziwie powstał".
W polskim zwyczaju, po porannej rezurekcji rodzina zasiada do uroczystego
śniadania wielkanocnego, które rozpoczyna się składaniem życzeń i dzieleniem się
święconką z koszyczka. Na stołach znajdują się jajka, wędliny,
wielkanocne baby i mazurki. Stoły zdobione są bukietami z bazi i pierwszych wiosennych kwiatów. W niektórych regionach, np. na
Śląsku, rodzice chowali w domu lub w ogrodzie koszyczki ze słodyczami, prezenty od
wielkanocnego zajączka, na poszukiwanie których wyruszały dzieci. Zwyczaj ten obecnie rozpowszechnił się w formie obdarowywania się w tym dniu drobnymi upominkami, tzw.
zajączkami.
.